Ef þú ert í nokkrum vafa um hvert ástand skjólstæðingsins er, ætti að ráðleggja viðkomandi að koma strax á bráðadeild sjúkrahússins til frekara mats og meðferðar.
Þessar upplýsingar sem koma hér næst eiga fyrst og fremst erindi til einstaklinga sem hafa sjúkdóm Addisons eða eru með heiladingulsvandamál sem krefjast ævilangrar meðferðar með svokölluðum sykursterum (Hydrocortisone eða Dexamethasone eða Prednisolone). Einstaklingar sem meðhöndlaðir hafa verið með ofangreindum lyfjum vegna annarrasjúkdóma geta þó fallið í þennan hóp einnig. Gagnlegt er að prenta þetta út og afhenda skjólstæðingum sínum.
Viðkomandi ætti að hafa Medic Alert auðkenni á sér sem gefur til kynna hvaða sjúkdóma viðkomandi hefur og hvaða lyf sá/sú tekur að staðaldri. Medic Alert á Íslandi er til húsa að Sóltúni 20 105 Reykjavík, sími 561 3122.
Hydrocortisone, Dexamethasone eða Prednisolone eru hormónalyf af flokki sykurstera. Hydrocortisone er náttúrulegur sykursteri sem venjulega er framleiddur af nýrnahettunum undir stjórn heiladingulsins. Þessi hormón eru lífsnauðsynleg og þéttni þeirra í blóðvöka (sermi) hækkar og lækkar á mismunandi tímum dags þ.e. dægursveifla er til staðar. Þess vegna er oftast tekinn hluti uppbótarinnar að morgni en minni skammtur um miðjan dag, jafnvel gæti skammti verið skipt í 3 skammta.
Verði líkaminn fyrir álagi eykst framleiðsla hydrocortisone (einnig kallað kortisól eða Cortisol) undir venjulegum kringumstæðum. Við sjúkdóm í nýrnahettum eða heiladingli, sem hefur orðið þess valdandi að viðkomandi er háður ofangreindum sykursterum, getur eðlileg svörun við álag ekki átt sér stað. Því er nauðsynlegt að viðkomandi einstaklingur auki sjálfur skammtinn af sterunum eftir því sem við á:
Að síðustu er rétt að minna á að fyrir ferðalög gæti verið skynsamlegt að hafa með sér lykkju með sterum (og sprautur/nálar) ef svo illa kynni að fara að veikindin væru alvarleg og viðkomandi kæmist ekki strax á spítala.
Að sjálfsögðu ættu allir sem svona er ástatt um að gæta þess að hafa ætíð á ferðalögum nægjanlegt magn af töflum meðferðis.
Viðkomandi ætti að hafa Medic Alert auðkenni á sér sem gefur til kynna hvaða sjúkdóma viðkomandi hefur og hvaða lyf sá/sú tekur að staðaldri. Medic Alert á Íslandi er til húsa að Sóltúni 20 105 Reykjavík, sími 561 3122.
Hydrocortisone, Dexamethasone eða Prednisolone eru hormónalyf af flokki sykurstera. Hydrocortisone er náttúrulegur sykursteri sem venjulega er framleiddur af nýrnahettunum undir stjórn heiladingulsins. Þessi hormón eru lífsnauðsynleg og þéttni þeirra í blóðvöka (sermi) hækkar og lækkar á mismunandi tímum dags þ.e. dægursveifla er til staðar. Þess vegna er oftast tekinn hluti uppbótarinnar að morgni en minni skammtur um miðjan dag, jafnvel gæti skammti verið skipt í 3 skammta.
Verði líkaminn fyrir álagi eykst framleiðsla hydrocortisone (einnig kallað kortisól eða Cortisol) undir venjulegum kringumstæðum. Við sjúkdóm í nýrnahettum eða heiladingli, sem hefur orðið þess valdandi að viðkomandi er háður ofangreindum sykursterum, getur eðlileg svörun við álag ekki átt sér stað. Því er nauðsynlegt að viðkomandi einstaklingur auki sjálfur skammtinn af sterunum eftir því sem við á:
- Ef þú færð minniháttar veikindi eins og minniháttar kvef og lítinn eða engan hita þarf ekki að breyta skammti uppbótarmeðferðarinnar.
- Ef þú hefur hita eða ert almennt veikari en að ofan er nefnt ættir þú að tvöfalda skammtinn af steratöflunum þangað til þú ert orðin(n) betri en yfirleitt eru það 2-3 dagar. Þú ættir að ræða þetta frekar við þinn lækni.
- Ef þú ert alvarlega veik(ur), sérstaklega ef uppköst eða niðurgangur koma fyrir þarf einnig að tvöfalda skammtinn en í þessum tilfellum er ekki víst að töflurnar nýtist eðlilega. Því er nauðsynlegt að gefa þér sprautu með ofangreindum sterum og þarft þú því að komast undir læknishendur sem allra fyrst.
Að síðustu er rétt að minna á að fyrir ferðalög gæti verið skynsamlegt að hafa með sér lykkju með sterum (og sprautur/nálar) ef svo illa kynni að fara að veikindin væru alvarleg og viðkomandi kæmist ekki strax á spítala.
Að sjálfsögðu ættu allir sem svona er ástatt um að gæta þess að hafa ætíð á ferðalögum nægjanlegt magn af töflum meðferðis.
Afdráttarlaus adrenal bilun
Ástandið sem hér er verið að fjalla um er það sem kallað er adrenal krísa eða nýrnahettufár (Addisonian Crisis). Þetta ástand er oftast mjög dramatískt en ef sjúklingurinn er ekki þekktur af því að hafa heiladingulssjúkdóm eða Addison er hætta á að það gleymist í mismunagreiningu því teiknin eru oft ósértæk og stundum hæg til að byrja með. Þekkt er að fólk hafi verið grunað um þunglyndi og eða síþreytu til margra mánaða áður en greiningin fæst. Stundum hefur viðkomandi verið í þokkalegu ástandi en síðan er eitthvað brátt (lungnabólga sem dæmi) sem framkallar ástandið.
Ástandið sem hér er verið að fjalla um er það sem kallað er adrenal krísa eða nýrnahettufár (Addisonian Crisis). Þetta ástand er oftast mjög dramatískt en ef sjúklingurinn er ekki þekktur af því að hafa heiladingulssjúkdóm eða Addison er hætta á að það gleymist í mismunagreiningu því teiknin eru oft ósértæk og stundum hæg til að byrja með. Þekkt er að fólk hafi verið grunað um þunglyndi og eða síþreytu til margra mánaða áður en greiningin fæst. Stundum hefur viðkomandi verið í þokkalegu ástandi en síðan er eitthvað brátt (lungnabólga sem dæmi) sem framkallar ástandið.
- Orsök: Nýgreind autoimmune adrenal destruction eða ónóg sterameðferð við álag (t.d. meðferð skyndilega hætt)
- Klíník: slappleiki, þreyta, lystarleysi, uppköst, kviðverkir, hypotension +/- CV collapse. Við Addison einnig megrun, pigmentation. Vitiligo ? Diabetes tegund 1?
- Rannsóknir brátt: s-Na+, K+, Ca++, úrea, kreatínín, albúmín, glúkósa, blóðstatus, blóðgös. Ef grunur um Addison, draga í ACTH, TSH, FT4 og gera Stutt Synacthen Próf (SSP) og adrenal mótefni.
- Synacthen próf: s-kortisól við t=0, 250µg Synacthen iv/im og s-kortisól við t=30min og 60 mín (eðlilegt >550nmol/l).
- Mat og meðferð: Meta vökvaástand. Inf NaCl 0.9% hratt ± iv glúkósa 5-10%.
- Inj. Hydrocortisone (kortisól) 100mg iv strax og svo 50mg x 3 im/iv. Muna eftir að greina möguleg meðvirkandi/framkallandi sjúkdómsástand.
- Dagur 2: Inj. Hydrocortisone 50mg x 3 iv/im
- Þegar borðað: Tabl. Hydrocortisone 20mg kl.08 og 10mg kl.15-16. Meta þörf á fludrocortisone.
